مشخصات
جغرافيايي
استان مرکزي بخشي از فلات مرکزي ايران است
که بين رشته کوه هاي البرز و زاگرس و در مجاورت کوير مرکزي
ايران بين مدار 33 درجه و 30 دقيقه تا 35 درجه و 35 دقيقه
عرض شمالي و 48 درجه و 57 دقيقه تا 51 در جه طول شرقي از
نصف النهار گرينويچ قرار گرفته است. اين استان از شمال به
استانهاي
تهران
و
قزوين،
از غرب به
استان همدان،
از جنوب به استانهاي
لرستان
و
اصفهان
و از شرق به استانهاي
تهران،
قم
و
اصفهان
محدود است. اين استان با مساحتي معادل ۲۹٬405
کيلومتر مربع حدود ۱،۸۲ درصد از مساحت کل کشور را به خود
اختصاص داده و از لحاظ ويژگي هاي توپوگرافي 91/33 درصد
مساحت آن را کوه ها، 93/14 درصد مساحت آن را تپه ها و
76/13 درصد را فلات و مابقي را دشتها تشکيل مي دهند.
پيشينه
تاريخي، فرهنگي و مشاهير
استان مرکزي
در روزگار هخامنشيان بخشي از ايالت مادها و قسمتهايي از
جنوب آن بخشي از سرزمين اليمائيس بشمار ميرفته است. اين
استان در شمار کوست خوربران يعني جايي که خورشيد از آنجا
مي رود شامل عراق، کرمانشاهان، کردستان، همدان و ديگر
ولايات ايرانشهر بوده است. در تقسيمات کشوري روزگار مغول
ها، اين ناحيه عراق عجم ناميده ميشد و در قرن هفتم هجري
قمري اين منطقه کوهستان يا قهستان (جبال) عراق معروف بوده
است. در دوران اوليه شکل گيري شهر هاي استان ، کليه شهر ها
بصورت واسط و رابط ميان سه شهر بزرگ همدان، اصفهان و ري
عمل مي کرده اند.
استان مرکزي
به لحاظ فرهنگي و مذهبي يکي از مراکز اصلي تربيت و پرورش
انديشمندان، شعرا، عرفا، سياستمداران و بزرگان محسوب مي
شود. از مشاهير و علماي بزرگ ديني، ادبي و فرهنگي اين
سرزمين مي توان به حضرت امام خميني (ره)، فخرالدين عراقي،
ميزرا ابوالقاسم قائم مقام، ميرزا حسن آشتياي، عباس اقبال
آشتياني، ميرزا تقي خان امير کبير، قائم مقام فراهاني،
پروفسور حسابي، حضرت آيت ا.. اراکي، ملا احمد نراقي و ملا
مهدي نراقي و بسياري از علماي طراز اول ديگر اشاره کرد.
آب و هوا
اين استان از
آب و هواي بياباني، معتدل کوهستاني و سرد کوهستاني
برخوردار است. تنوع اقليمي و آب و هوايي استان ناشي از
نوسانات ارتفاعي آن است بطوريکه اختلاف ارتفاع بين پست
ترين نقطه دشت ساوه (950 متر از سطح دريا) و بلند ترين
نقطه قله شهباز (3388 متر از سطح دريا) حدود 2400 متر است.
بنابراين اختلاف سطح موجود سبب تنوع در آب و هواي استان
گرديده است. ميزان رطوبت هوا در شهرستان هاي استان يکسان
نيست. در مناطق کوهستاني، ريزش هاي جوي اغلب بصورت برف و
در کم ارتفاع بيشتر بصورت باران است. ميانگين بارش ساليانه
از 170 ميليمتر در دشت ساوه و برخي از نواحي جنوب شرقي
استان تا 450 ميليمتر در ارتفاعات بالاي 2000 متر متغير
است. ميانگين سالانه دما نيز از 18 درجه سانتيگراد در دشت
ساوه تا 4 درجه سانتيگراد در ارتفاعات تفاوت نشان ميدهد.
سردترين مناطق اين استان، شهرستان هاي سربند، شازند و اراک
هستند که متوسط روز هاي يخبندان در زمستان از 65 روز تا
120 روز مي باشد.
جمعيت و مردم
شناسي
بر اساس
سرشماري سال 85 جمعيت استان 1349590 نفر در حدود 2 درصد کل
جمعيت ايران مي باشد. از کل جمعيت استان 68 درصد در مناطق
شهري و 32 درصد در مناطق روستايي زندگي مي کنند. تعداد
جمعيت فعال در سال 84 ، 436322 نفر بوده که پيش بيني مي
شود در پايان برنامه چهارم توسعه به تعداد 495067 نفر
افزايش پيدا کند. 79/99 درصد از جمعيت استان را مسلمانان و
21/0 درصد از جمعيت استان را اقليت هاي ديگر (زرتشتيان،
مسيحيان و کليميان) تشکيل داده اند. زبان اصلي مردم، فارسي
با لهجه خاص اين منطقه است که تفاوت ناچيزي در بين شهرستان
هاي مختلف استان مشاهده مي شود. زبان ترکي در اکثر
روستاهاي اطراف اراک، کميجان، شازند و ساوه رايج است. در
دليجان و وفس مردم به زبان خاص بنام تاتي صحبت مي کنند که
از زبان دوران مادها است.
تقسيمات سياسي
استان
بر اساس آخرين تقسيمات کشوري استان مرکزي
داراي 11 شهرستان، 17 بخش، 28 شهر، ۶1 دهستان و 1539 آبادي
داراي سکنه است. مرکز اين استان شهر اراک است. شهرهاي مهم
اين استان عبارتاند از:
خمين،
ساوه،
محلات،
دليجان،
تفرش،
شازند
و
آشتيان
و
اراک
و ديگر شهرهاي استان عبارتند از:
آستانه،
پرندک،
توره،
خنداب،
داودآباد، رازقان،
زاويه، سنجان،
غرق آباد،
فرمهين،
قورچيباشي،
کرهرود،کميجان،
مأمونيه،
ميلاجرد،
نراق،
نوبران،
نيمور
و
هندودر.
دانشگاه ها و
مراکز علمي
استان مرکزي
داراي 40 مرکز آموزش عالي، 3 مرکز آموزش علمي، کاربردي
بوده که از تعداد مراکز آموزش عالي 16 مرکز دولتي، 10 مرکز
پيام نور و 14 مرکز دانشگاه آزاد اسلامي مي باشد که در
مجموع کل دانشجويان در سال 86-85 بالغ بر 106697 نفر است.
اقتصاد استان
اساس اقتصاد
استان مرکزي را به ترتيب اهميت بخشهاي خدمات، صنعت و
کشاورزي تشکيل ميدهند. بطور تقريبي در حدود 19 درصد مساحت
استان اراضي کشاورزي، 57 درصد اراضي مرتعي، 24 درصد اراصي
غير مزروعي از قبيل درياچه ها، کوير ها، جاده ها و شهر ها
تشکيل مي دهند.
صنعت استان
استان مرکزي
از جمله استان هاي صنعتي کشور محسوب مي شود. سرمايه گذاري
هاي بزرگ صنعتي از اواخر 1340 در استان مرکزي شروع شد.
ماهيت صنايع عمدتا تخصصي و مادر مي باشد و هدف از ايجاد
آنها تقويت بنيه صنعتي کشور است. عمده صنايع استان عبارتند
از صنايع فلزي، نساجي، کاني غير فلزي، صنايع شيميايي،
صنايع دارويي و غذايي.
در اين استان
2227 واحد صنعتي فعال وجود دارد و 10896 جواز تاسيس
تاکنون صادره گرديده که اين امر استان را در رده دوم صنايع
مادر و رتبه چهارم در صنعت قرار داده است. در استان مرکزي
14 شهرک صنعتي، 14 ناحيه صنعتي و شهر بزرگ صنعتي کاوه براي
استقرار صنايع استان وجود دارد. گمرک استان مرکزي در اراک
و ساوه و تالار بورس استان مرکزي از مراکزي هستند که در
جهت توسعه خدمات بازرگاني داخلي و خارجي استان فعاليت و
ارائه خدمات مي نمايند.
واحد هاي
صنعتي بزرگ استان عبارتند از پتروشيمي اراک، توليد
آلومينيوم ايران، ماشين سازي اراک، آذرآب، واگن پارس،
پالايشگاه شازند اراک، کمباين سازي ، پروفيل ساوه، سيمان
ساوه و گروه صنعتي کاوه.
معادن استان
استان مرکزي
بعنوان بخشي از نوار ماگمائي اروميه – بزمان و زوج سنندج –
سيرجان توان معدني (فلزي و غير فلزي) در خور توجه دارد و
به همين رو معدنکاري در اين استان سابقه ديرينه دارد
بطوريکه در حال حاضر در 63 معدن غير فلزي و صنعتي (باريت،
کائولن، فلدسپات سديک، بنتونيت، خاک سرخ، اخراء، تالک،
فلورين، فلدسپات پتاسيک، دولوميت) و 128 معدن مصالح
ساختماني ( آهک، سنگ گچ، تراورتن سفيد، تراورتن ليموئي،
سنگ چيني، مرمرتيت، گرانيت) و 11 معدن فلزي (آهن، سرب،
روي، اليژيست و .. ) بهره برداري صورت مي گيرد.
گفتني است که
استان مرکزي داراي 18 واحد توليد پودر هاي معدني ميکرونيزه
و سوپر ميکرونيزه است که از اين نظر در کشور مقام نخست را
دارد. در ضمن وجود 4 واحد فراوري مواد فلزي، فلوتاسيون سرب
و روي و آلومينيوم سازي در استان مرکزي در خور ذکر است.
همچنين وجود مواد اوليه مورد نياز براي توليد سيمان باعث
گرديده تا سرمايه گذاران مبادرت به احداث 5 کارخانه سيمان
در شهرهاي مختلف استان نمايند.
واحد هاي
صنعتي و معدني مهم استان به شرح ذيل است: معدن تراورتن
حاجي آباد، معدن سنگ آهن شمس آباد، معدن سولفات سديم ميقان
و مارن دليجان.
کشاورزي
بخش کشاورزي
يکي از مهمترين و تواناترين بخش هاي اقتصادي استان مرکزي
مي باشد بطوري که تامين کننده 5/26 درصد اشتغال و بيش از
صد در صد نياز هاي غذايي استان است. کل اراضي کشاورزي
استان حدود 855 هزار هکتار، معادل 64/4 در صد کل کشور مي
باشد. از اين ميزان 358 هزار هکتار اراضي آبي و 479 هزار
هکتار اراضي ديم محسوب مي شود. در زمينه محصولات دائمي،
انار، انگور، سيب، پسته، زرد آلو، بادام و گردو به ترتيب
بالاترين سطح زير کشت را به خود اختصاص مي دهند. در زمينه
محصولات جاليزي، سيب زميني، طالبي، گوجه فرنگي، پياز و
خيار به ترتيب بيشترين سطح زير کشت را دارا مي باشد. گل و
گياه زينتي استان مرکزي بالاترين رقم صادراتي در بخش
کشاورزي را به خود اختصاص داده که با داشتن بيش از 1000
هکتار سطح زير کشت يکي از مراکز مهم توليد اين گياهان در
کشور است و با وضعيت فعلي قادر به توليد بيش از 120 ميليون
گل شاخ بريده، 25 ميليون درختچه زينتي، 60 ميليون گياهان
فصلي و نشائي و 5 ميليون گياهان آپارتماني مي باشد.
شهرستان محلات به لحاظ قرار گرفتن در حاشيه شرقي رشته کوه
هاي البرز تحت تاثير توده هاي هواي مربوط اقيانوس اطلس و
درياي مديترانه قرار گرفته و ميتوان گفت اب و هواي غالب در
منطقه از نوع آب و هواي مديترانه اي مي باشد. اقلام
صادراتي بخش کشاورزي به ترتيب اولويت از نظر ارزش عبارتند
از :گل و گياهان زينتي، انار، انگور و کشمش، پسته، حبوبات،
طالبي، سيب زميني، پياز و ميوه هاي درختي.
صنايع دستي
استان
استان مرکزي
يکي از استان هاي فعال در زمينه صنايع دستي بوده و طي سه
قرن گذشته، بيشتر به دليل صنعتي قاليبافي و تعداد کارگاه
هاي بافندگي آن شهرت داشته است. فرش استان مرکزي با نام
تجاري فرش ساروق از شهرت جهاني برخوردار است. گليم از ديگر
صنايع دستي استان مي باشد. گليم ساوه از دوران صفوي با
سابقه درخشان توليد مي شده و در حال حاضر گليم گل برجسته
استان در کشور پر آوازه است.
مسگري در اراک
و تفرش سابقه اي ديرينه دارد. قلمزني بر روي مس از ديگر
صنايع دستي استان بوده و قلمزني بر روي مس اثر استاد محمد
مهدي بابا خاني از بين کليه آثار صنعتگران ايران، بعنوان
اثر ابداعي و اصيل انتخاب شده و با نام سنگاب به عنوان
نماد جمهوري اسلامي ايران به سازمان مالکيت معنوي
WIPO
در ژنو راه يافته است. ساير رشته هاي صنايع دستي نظير
طراحي و نقشه کشي فرش، رنگرزي، رفو گري و جاجيم بافي، منبت
کاري، کنده کاري چوب، معرق، خراطي ، نازک کاري چوب و مشبک
کاري، سوزن دوزي، گيوه بافي، سفالگري، مسگري، قلمزني،
فرفورژه، تذهيب، مجسمه سازي، گل سازي، دوخت لباس محلي،
عروسک سازي و غيره در استان رايج است.
گردشگري استان
استان مرکزي
علاوه بر آنکه يکي از قطب هاي صنعت و کشاورزي در کشور مي
باشد از نظر قدمت و وجود آثار تاريخي و جاذبه هاي گردشگري
نيز در خور توجه است. در شهر اراک عليرغم قدمت کم نسبت به
ساير شهر ها استان داراي مراکز و اثار تاريخي ديدني مي
باشد. که برخي آنان عبارتند از: مجموعه تاريخي بازار اراک،
مدرسه سپهداري، شهر زير زميني زلف آباد، حمام چهار فصل،
آرمگاه پير مراد آباد، مرقد امامزاده محمد عابد، امام زاده
هفتاد و دو تن ساروق، چشمه چپلقي، روستاي هزاوه و ساروق،
درياچه و کوير ميقان.
شهرستان تفرش
داراي مراکز ديدني معروفي من جمله آرامگاه پروفسور محمود
حسابي، مسجد جامع شش ناو و چشمه گراو مي باشد.
بيت تاريخي
امام خميني و محل تولد ايشان در شهر خمين قرار دارد .
همچنين امامزادگان ابوطالب ، امامزاده ريحان و امامزاده
اسماعيل از ديگر نقاط مذهبي و ديدني اين شهر مي باشد.
شکارگاه معروف لته در از مناطق طبيعي و ديدني شهرستان خمين
مي باشد که در گذشته شکارگاه شاهان قاجار بوده است.
در شهر دليجان
و نراق نيز آثار معروف و ارزشمندي وجود دارد که معروف ترين
آنها عبارتند از آب انبار حاج مهدي نراقي، يخچال نراق،
بادگيرهاي نراق، آسياب هاي آبي، مسجد جامع، غار چال نخجير
، درياچه سد پانزده خرداد، کاروانسرا و پل دودهک.
از آنجا که
قدمت شهرستان ساوه به بيش از هزار سال گذشته برميگردد و به
دليل موقعيت جغرافيايي همواره در طول تاريخ مورد توجه بوده
است. مسجد جامع، مناره مسجد جامع، قلعه تاريخي الوير، تپه
الوير، قلعه گبري، قلعه آرد مين، کاروانسراي باغ شيخ، پل
تاريخي سرخده، سد الغدير، غار شاپسند، و مقبره اشموئيل
پيغمبر از آثار تاريخي و ديدن اين شهرستان ميباشد.
در شهرستان
شازند به لحاظ کوهستاني بودن و ارتفاع زياد داراي زمستان
هاي سرد و تابستان هاي معتدل ميباشد. سر سبزي و خنکي هوا
در تابستان گردشگران زيادي را به اينت شهر جلب مي کند.
تفرجگاه هاي متنوعي که در اطراف اين شهرستان قرار دارد که
مي توان به سرآب عباسآباد، سراب اسکان، سراب پل دوآب و
سراب پنجعلي، چشمه عمارت، چشمه حک، غار سوله خونزا، غار
هندودر، غار صادق علي اشاره کرد. در اطراف اين شهرستان
مقبره سهل ابن علي از نوادگان امام هفتم (عليه اسلام)، غار
کيخسرو و اثار باقيمانده از دوران مادها و ساسانيان باقي
مانده است. در زمستان نيز پيست اسکي پاکل شازند بسياري از
جوانان و ورزشکاران را به خود جلب ميکند.
شهرستان محلات
از قديمي ترين مناطق استان مرکزي محسوب ميشود. محلات در
روزگار هخامنشيان بخش کوچکي از ايالت ماد يا ماه به شمار
مي رفته و در دوران اشکانيان از ايالت والي نشين ماد بزرگ
محسوب ميشده و در زمان سلوکيان مورد توجه حکام يوناني
بوده است. شهرستان محلات به لحاظ داشتن جاذبه هاي طبيعي و
قطب پرورش گل و گياهان زينتي نه تنها در کشور بلکه در دنيا
شهرت دارد. بناي باستاني خورهه مهمترين جاذبه تاريخي اين
شهرستان مي باشد. آتشکده آتشکوه، مسجد جامع محلات، قلعه
جمشيدي و قلعه آقا خان از ديگر آثار باستاني و ديدني اين
شهرستان مي باشد. شهرستان محلات علاوه بر جاذبه هاي تاريخي
داراي جاذبه اي طبيع بسياري نيز مي باشد. چشمه هاي آبگرم
محلات همه روزه پذيراي بازديدکنندگان و استفاده کنندگان
زيادي مي باشد. آب اين چشمه ها از ترکيبات آبهاي سولفات
کلسيم و از دسته آبهاي هيپريال مي باشد که مدر بوده و در
درمان بيماري هاي نقرس و همچنين بيماري هاي کبدي، صفراوي،
کليوي و دستگاه گوارش مصرف دارد. پارک و سرچشمه محلات، غار
سوراخ گاو، غار گدار چشمه، غار سرچشمه، غار آزاد خان دهکده
گل و گياه از ديگر جاذبه هاي طبيعي اين شهرستان مي باشد.
صادرات استان
صادرات غير
نفتي استان در سال 1385 بالغ بر 4/536 ميليون دلار به 68
کشور دنيا بوده که حدود 6 درصد صادرات غير نفتي کشور است و
حدود 90 درصد اين بخش به صنعت استان اختصاص داشته است.
عمده محصولات صادرات استان شامل مواد پتروشيمي، انواع
شيشه، لاستيک خودرو، سيمان سفيد، شمش آلومينيوم، پودرهاي
شوينده، لوله و پروفيل فولادي، ورق آلومينيوم، تجهيزات
صنعتي مي باشد. اين استان يکي از پنج استان صادر کننده
خدمات فني و مهندسي در کشور بوده و عمده صادرات خدمات فني
و مهندسي از استان مرکزي در ارائه خدمات ساخت و تجهيزات
پالايشگاهي، پل سازي، ماشين سازي، ساخت وتکميل سازه هاي
فلزي ، خدمات پس از فروش ماشين آلات راه سازي، واگن سازي
،بويلر و ديگ بخار و .. مي باشد.
وضعيت اشتغال
استان
تعداد شاغلين
استان در سال 1385، 411494 نفر بوده است که 6/35% در بخش
صنعت، 8/21 درصد در بخش کشاورزي و 4/39 درصد در بخش خدمات
فعاليت دارند. در همين سال تعداد بيکاران استان 38744 نفر
بوده است.
چشم انداز 20
ساله استان مرکزي
استان مرکزي
در افق بلند مدت 20 ساله:
توسعه
يافته، با جايگاه اقتصادي برتر در سطح ملي،
پيشگام در
تحولات فرهنگي، سياسي، علمي
و برخوردار
از محيط زيستي سالم و مطلوب
ويژگي هاي چشم
انداز
جامعه اي
برخوردار از تعمق ديني، اصول اخلاقي، ارزش هاي اسلامي و
انضباط اجتماعي.
برخوردار از
بنيان مستحکم خانواده و نهادهاي فرهنگي مناسب براي توسعه،
داراي تشکل هاي تاثير گذار در عرصه هاي مختلف اقتصادي،
اجتماعي و فرهنگي.
جامعهاي بهره
مند از سلامت، امنيت، رفاه، عدالت اجتماعي با فرصت هاي
برابر.
برخوردار از
محيطي شاداب و با نشاط براي تربيت نسلي فعال، پويا و دين
باور.
اقتصادي دانش
محور و دست يافته به فعاليت هاي نرم افزاري و فناوريهاي
نوين در عرصه هاي مختلف.
اقتصادي
بهرهمند از رشد مستمر و جاذب سرمايه هاي داخلي و خارجي و
دست يافته به اشتعال کامل.
برخوردار از
فعاليت هاي اقتصادي پويا و رقابت پذير با قابليت نفوذ در
بازارهاي بين المللي.
برخوردار از
سرمايه انساني متخصص، با تجربه و کارآمد در عرصه هاي مختلف
اقتصادي، اجتماعي.
داراي مراکز
آموزش عالي و تحقيقاتي پيشرو با تعاملات علمي و فرهنگي
گسترده در ابعاد ملي و بين المللي.
داراي زير
ساخت هاي مدرن و توسعه يافته.
برخوردار از
رشدي هماهنگ در بخش هالي اقتصادي، اجتماعي متناسب با توان
اکولوژيک مناطق.
داراي نقش
فعال و اثر بخش در تقسيم کار ملي متناسب با توانمندي هاي و
موقعيت ويژه جغرافيايي استان
برخوردار از
نظام خدمات رساني منظم و کارآمد در سايه انسجام جغرافيايي
و همگرايي نواحي مختلف.
برخوردار از
توازن و تعادل منطقه اي در استقرار فعاليت و جمعيت و داراي
مناطقي با کارکرد معين و موثر در توسعه.
برخوردار از
شهر هايي سالم و زيبا، مدرن و بهرمند از محيط زيستي مطلوب
و روستا هايي آباد و داراي پويايي اقتصادي.
برخوردار از
نظام شهري کارآمد و شهرهايي با نقش و کارکرد معين در تقسيم
کار درون استاني.
